Navegación por
Mes: Outubro 2020

¿GRILOS CON AGUILLÓN?

¿GRILOS CON AGUILLÓN?

A miúdo e dende finais do vran, finais de agosto e ben entrado setembro, teremos todos os anos a posibilidade de ver unha especie de saltamontes graaaande e gordo, sen alas aparentemente, e que camiña entre a vexetación arbustiva de uceiras e toxal ou ben por pistas de terra como as dos cortalumes ou sendeiros sen máis. Moitos destes grandes ortópteros moi comúns no Suroeste de Europa, desprázanse con dificultade, ao menos non ca rapidez con que se move un saltón ou un grilo, incluso unha langosta. Levan unha especie de aguillón na parte posterior do abdome que sobresae coma un sable e que mete medo ao profano e nos asombra a todos e todas. Pero dende logo non é un aguillón e moito menos é perigoso para ningún ser vivo.

Estamos a falar en concreto dun dos ortópteros (saltóns, langostas, grilos, alacrán ceboleiro ou carriola, etc.) máis grandes e robustos de Europa: Ephippiger ephippiger Fiebig, 1784. É coñecida en moitos lugares de Galicia como cantaruxa ou carricanta polo son que fai cas súas ínfimas alas residuais que ten baixo o seu pronoto ou protórax, ao friccionalas. Esta especie de canto prodúcese dende o mediodía ata ben caída a tardiña, horas aínda de luz e calor entre os meses de agosto e setembro, as veces ata ben entrado outubro.

Carricanta femia (Ephippiger Fiebig, 1784) (foto: Julio Herrero)

Aliméntase principalmente de insectos que cazan entre a matogueira pero tamén come brotes de algunhas prantas.

¿Hai dimorfismo sexual?. ¿Existe unha forma para o macho e outra para a femia? e ¿Por qué?.

Efectivamente, nestes orthópteros o que máis chama a atención son as femias. Éstas como describíamos antes ten un ovopositor ou oviscapto na parte posterior do abdome que, como corresponde aos Ensifera ou orthoptera do grupo dos saltóns, úsano para facer un buratiño na terra e depositar os seus ovos. Estes ovopositores soen ser bastante grandes e curvados e con forma de sable pero inservibles como instrumento de defensa ou incluso ataque.

Carricanta macho (foto: Olga Vieira Parada)

O macho, como é normal, carece totalmente deste apéndice, adicándose a cantar cun chirrido agudo e moi estridente ás femias que se repite cunha frecuencia de dúas veces por segundo aproximadamente.

Unha das fobias más extendida aos insectos é a de confundir o ovopositor da carricanta cun aguillón. Este descoñecemento fixo durante moitísimo tempo que se mataran, pisaran ou destruiran gran cantidade destes insectos, dando lugar moitas veces a unha fobia (entomofobia) infundada vida dunha ignorancia maiúscula. O que temos que facer, senon somos capaces de atender a súa beleza é deixalos en paz, nin tocalos sequera. A fotografía con cámara ou móvil hoxe en día pode facer que estes insectos non sofran daño algún e que poidamos observalos con total respeto aportándonos coñecemento para poder valoralos tal e coma son, parte dos nosos ecosistemas e da nosa biodiversidade.

En Galicia se lle coñece por varios nomes segundo a comarca onde nos atopemos. Estes nomes foron colleitados grazas a colaboración da xente participativa do grupo Fauna e Flora salvaxe de Galicia en Facebook:

  • Carricanta: Rías Baixas,Terra Chá, Teixeiro e Chantada.
  • Cantariña: Curtis
  • Cantaruxa: Deza, Terras de Montes e Forcarei
  • Chicharra: Rías Baixas, Paradanta e O Suído
  • Galbana: Os Ancares.

REFERENCIAS:

SONCHE MERENDASBRAVAS OU SON MATASAFRÁNS….?

SONCHE MERENDASBRAVAS OU SON MATASAFRÁNS….?

Este trabalinguas é un simil que amosa a normal e contínua confusión de todos os anos por estas datas con dúas prantas anuais moi singulares e fermosas.

E é aquí que mentres preparamos ou realizamos os nosos percorridos medioambientais, sempre nos atopamos, nesta época do ano, a principios do outono, e incluso sen chegar a el, dúas prantas con flor a ras do chan que anuncian a chegada da ausencia de luz solar e polo tanto a chegada do outono.

A miúdo son confundidas polo camiñante ocasional, polo urbanita, non así polas xentes do agro, das nosas montañas e montes, pastores, colleitadores de toda condición, etc. Poucas persoas quedan xa, que por tradición oral ou por estudio riguroso do tema, saiban realmente de que prantas e frores estamos a falar e os usos que a elas se lles daba, ou incluso o qué nos están a comunicar cando nos brindan coa súa aparición.

Estamos a falar do matamerendas e o safrán bravo ou alcroque.

Matamerendas e Safrán bravo respectivamente

A primeria se refire á especie Colchicum montanum (L.), nome que a ciencia lle confire actualmente e que antes da revisión deste endemismo ibérico se lle coñecía co nome científico de Merendera pirenaica (L.) Lange.

A segunda pranta é moi semellante ao sasafrán cultivado ou Crocus sativus L. pero na súa especie salvaxe Crocus serotinus nas súas dúas subespecies Crocus serotinus subsp. clusii  e Crocus serotinus subsp. Salzmannii, ambas coñecidas comúnmente polo que en Galicia chamamos ao que nace como especie silvestre: safrán bravo, referíndose ao seu nacemento no monte sen intromisión da man do home no seu ciclo vital.

Si, si, si…todo isto está moi ben, pero ¿como diferencialos “de visu” cando imos polo monte?, así, a primeira vista.

A primeira vista, a cor poida que nos distraía no fundamental que é a morfoloxía da flor. Unha flor lila unhas veces máis púrpura que outras, nas que aparece cun púrpura máis apagado ou máis ben un rosa pálido. En canto á morfoloxía o matamerendas (Colchicum montanum) ten os pétalos moi pegados á terra, coma se saíran direitamente dela, non aparecendo un taio como o que sí ten o sasafrán bravo (Crocus serotinus).

Poidera parecer ao diferencialos que o safrán bravo si ten follas, unhas folliñas verdes fiadas que quedan pegadas ao chan, e que o quitamerendas ou merendeira non as ten, que só ten flor. Iso é o que aparenta a merendeira, pero non nos deixemos enganar, porque as folliñas do quitamerendas aparecen logo da froración para rematar desaparecendo no verán.

En canto as orixes dos seus nomes, os dous están relacionados ca chegada do outono: menos horas de luz e as chegadas dos primeiros fríos. O matamerendas fai referencia a que cando o “Colchicum montanum” aparece, os pastores, ao ir os días menguando en canto á luz solar, deixan de merendar no monte. E en canto ao safrán bravo, este ten no seu nome específico “serotinus”, epíteto latino que significa “do serán”, do atardecer, facendo referenza a unhas tardes máis curtas e unhas noites que chegan máis cedo..

Coma curiosidade e completar algúns coñecementos sobre estas prantas, dicir que son ignoradas e pisoteadas polo gando, non sendo consumidas nin por ovellas, cabras ou vacas. O caso do “Colchicum montanum” ou quitamerendas é que é tóxico. Toda a pranta ten un alcaloide, a colchicina, que pode ter alonxados aos herbívoros superficiais que as rechazan. A maior concentración de colchicina radica nas follas, que como xa dixemos, aparecen tras a froración e que son evitadas polo gando.

¿Quen di que as frores son só para a primavera ou o verán? A terra aínda ten moito que ensinar antes do seu letargo invernal, incluso antes de que os primeiros fríos ou nevaradas cubran a superficie dos nosos montes e montañas do interior.


REFERENCIAS:

  • Blamey, M.; Grey-Wilson Chr (2008). Flores Silvestres del Mediterraneo. Barcelona:Omega. ISBN 978-84-282-1450-6.
  • «Colchicum montanum». Royal Botanic Gardens, Kew: World Checklist of Selected Plant Families.
  • Persson, K. (2007). Nomenclatural synopsis of the genus Colchicum (Colchicaceae).
  • Guía de las plantas de Galicia. Xosé Ramón García. Ed. Galaxia.