Navegación por
Categoría: Artículos

FOMOS A CHANDREXA A SABER DO QUEIXA OU LOBO CERVAL.

FOMOS A CHANDREXA A SABER DO QUEIXA OU LOBO CERVAL.

En Galicia podemos afirmar que temos, polo menos, 2 vertebrados de grande porte extintos dentro da nosa xeografia: un é o oso, que aínda que entra en Galicia e merodea, non hai datos ata a fecha de que se reproduza e críe no noso territorio, polo menos ata o de agora, aínda que se deixa ver con relativa frecuencia. E o outro é o lobo cerval ou o Queixa (Lynx lynx). Efectivamente falo do lince común, o felino do xénero Lynx de maior tamaño do seu xénero, chegando aos 135 cm de lonxitude e aos 35 kg de peso, é nativo de Europa que habitou Galicia e mais no norte da Península Ibérica.

Tal e coma rezan as fichas que en A SENDA DO MOUCHO creamos para esta viaxe ao Macizo Central galego ou ourensán, era un grande depredador de aspecto imponente que paseaba polos montes de Galicia. En moitos sitios lle chamaban O Tigre, coma no Suído, ao que a finais do século XVIII, con su gusto por la precisión e un profundo coñecemento da lingua, o Pai Frai Martín Sarmiento, esclarecía na sua correspondencia en 1760“O nome de tigre é falso, pois non hai tigres na Europa, máis chamam-no tigre por ter o pel manchado (…) Chámase lobo cerval, lobernom, lubicám ou lobo rabaz. Os quatro nomes primeiros empezan con lobo pero apenas aluden á súa voracidade, non a que sexa animal do xénero lobo, pois só é do xénero gato.”

No século XIX, o estudioso Eladio Rodríguez precisaba nos seus estudos léxicos: “o nome de cerval venlle de ser o seu berro semellante aos cervos.”

Falamos, por suposto do berro en época de celo que se facía escoitar no Macizo Central e en moitos dos montes e Serras de Galicia.

Hoxe sabemos polos rexistros que se tomaban das pezas que capturaban os “alimañeiros” que se trataba dun lince de grandes dimensións e que era un gran depredador de pezas como o corzo. Non coma o lince ibérico (Lynx pardinus) cuia presa principal é o coello e que era un felino de menor tamaño que se cre, non pasou ao norte dende a provincia de Zamora, onde si tivo presenza.

Aínda, o noso insine naturalista Víctor López Seoane, na sua “Fauna Mastológica” (1863) situaba ao Lobo cerval ou Queixa, campando por Lalín, Taveirós ou a Terra Cha.

Trataríase dunha especie que ocuparia todos os “Pireneos Cantábricos”, como así chamaba D. Eliseu Reclus, aos cordais que parten de Euskal Herria e se adentran ata o surleste da Galicia.

REFERENCIAS:

ERUNDINA E A CAMA DE VELLO

ERUNDINA E A CAMA DE VELLO

Querid@s amig@s e seguidor@s de A Senda do Moucho, hai tempo que tivemos unha saída maravillosa por entre os montes de Ventosela e Amoedo, cando aínda estaba permitido, e onde percorrimos toda aquela zona onde as pedras foron as protagonistas.

Unhas polos seus petroglifos, outras polas súas formas e nomes que lles puxeron os viciños e viciñas daquel lugar e outras polas lendas, usos e costumes ancestrais que só se constatan a través da tradición oral, tradición que é patrimonio inmemorial e inmaterial da nosa cultura.

E para axudarnos neste percorrido topámonos ca familia Míguez, viciños de Lamasusán, onde a señora Erundina, a avóa de Mauro, fíxonos de anfitriona por aqueles montes levándonos, cos seus 83 anos, a varios lugares onde as pedras tiñan nomes antigos, usos que se perden na memoria e no tempo e lendas que nos fan lembrar antiquísimas tradicións, xa perdidas, se algunha vez existiron, que nos trasportan a similitudes con outras culturas como é a pedra chamada “Cama de Vello”.

Agardamos que esta pequena reportaxe sexa do voso agrado e que vos faga coñecer un pouco máis da riqueza das nosas tradicións que xa so quedan na fala dos nosos vellos e que aquí recollemos para todos e todas vós.

Nós titulámola “ERUNDINA E A CAMA DE VELLO”.

UN FUNGO MOI POEIRENTO, Pisolithus arhizus ( Scop. ) Rauschert (1959)

UN FUNGO MOI POEIRENTO, Pisolithus arhizus ( Scop. ) Rauschert (1959)

Últimamente, nos percorridos de educación ambiental que realizamos con A Senda do Moucho, xurden cousas que as veces pasamos por alto por costume ou por estar atentos á xente que levamos guiando. Pero os nosos usuarios son xente curiosa, ávida por aprender todo o que acontece ao noso arredor. Tal é o caso de moitos fungos, prantas, etc.


Pisolithus arhizus ( Scop.) Rauschert (1959)

Todos, comúnmente, chamamos peido de lobo a calqueira fungo que solta ese póo ao aire cando se lle toca ao noso paso ou a propósito. Pero non todo é peido de lobo (Lycoperdum spp.). Hai un fungo que brota con forza á superficie da terra e que xurde ata rompendo o asfalto en zonas de estrada que transcurre pegada a bosques de eucaliptos ou amplas zonas de piñeiral e bosque mixto. Estamos a falar do “Pisolithus arhizus” ( Scop. ) Rauschert (1959).

Iste fungo aseméllase a unha trufa cando a temos fresca, recén xurdida pero a meirande parte das veces xa a vemos totalmente convertida en póo, é dicir, xa ten as súas esporas maduras nunha masa de póo marrón cando se ven en masa, estando expostas ao aire.

O Pisolithus arhizus forma micorrizas con todo tipo de raiceira polo que é moi utilizado polos silvicultores e xardiñeiros en zonas degradadas ou bosques anteriormente talados. De aí que o vexamos agromar do chan en zonas de eucaliptais e así aumentar o éxito deste tipo nocivo de silvicultura que está a asolar os nosos ecosistemas autóctonos. Nos lugares degradados polas talas e os incendios son moi comúns aparecendo ao noso paso cando circulamos por entre este tipo de prantacións, que non bosques.

Piso”, é o vocablo en grego que sinifica guisante (Pisum sativum) e “lith”=pedra e o nome específico “A”=sin e “rrizus”=raiceira. Ambos constitúen o binomio para a nomenclatura científica que desina esta especie: “Pisolithus arrhizus” ou “guisante de pedra sen raiceiras”.

Un uso tradicional en toda Europa foi o de tinxir a lá en diversos tonos de marrón, polo que traducido, por exemplo, do inglés Dyeball sería bola de tinte.

Aínda que moitos expertos din que é un fungo comestible pero de baixa calidade gastronómica, a verdade é que pode chegar a ser tóxico. É dicir, non ten importancia nin validez culinaria.


REFERENCIAS:

  • Martin, F., J. Díez, B. Dell y Delaruelle, 2002. Filogeografía de la especie ectomicorrízica Pisolithus, según se infiere a partir de secuencias de ITS de ADN ribosómico nuclear,; New Phytologist 153: pp345-357.
  • Diccionario de los Hongos; Paul M. Kirk, Paul F. Cannon, D.W. Minter y J.A. Stalpers; CABI, 2008.
  • http://www.micobotanicajaen.com/Revista/Articulos/DMerinoA/Aportaciones024/Pisolithus%20arhizus.pdf
  • https://www.first-nature.com/fungi/pisolithus-arrhizus.php.
  • https://www.sciencephoto.com/media/576067/view
¿GRILOS CON AGUILLÓN?

¿GRILOS CON AGUILLÓN?

A miúdo e dende finais do vran, finais de agosto e ben entrado setembro, teremos todos os anos a posibilidade de ver unha especie de saltamontes graaaande e gordo, sen alas aparentemente, e que camiña entre a vexetación arbustiva de uceiras e toxal ou ben por pistas de terra como as dos cortalumes ou sendeiros sen máis. Moitos destes grandes ortópteros moi comúns no Suroeste de Europa, desprázanse con dificultade, ao menos non ca rapidez con que se move un saltón ou un grilo, incluso unha langosta. Levan unha especie de aguillón na parte posterior do abdome que sobresae coma un sable e que mete medo ao profano e nos asombra a todos e todas. Pero dende logo non é un aguillón e moito menos é perigoso para ningún ser vivo.

Estamos a falar en concreto dun dos ortópteros (saltóns, langostas, grilos, alacrán ceboleiro ou carriola, etc.) máis grandes e robustos de Europa: Ephippiger ephippiger Fiebig, 1784. É coñecida en moitos lugares de Galicia como cantaruxa ou carricanta polo son que fai cas súas ínfimas alas residuais que ten baixo o seu pronoto ou protórax, ao friccionalas. Esta especie de canto prodúcese dende o mediodía ata ben caída a tardiña, horas aínda de luz e calor entre os meses de agosto e setembro, as veces ata ben entrado outubro.

Carricanta femia (Ephippiger Fiebig, 1784) (foto: Julio Herrero)

Aliméntase principalmente de insectos que cazan entre a matogueira pero tamén come brotes de algunhas prantas.

¿Hai dimorfismo sexual?. ¿Existe unha forma para o macho e outra para a femia? e ¿Por qué?.

Efectivamente, nestes orthópteros o que máis chama a atención son as femias. Éstas como describíamos antes ten un ovopositor ou oviscapto na parte posterior do abdome que, como corresponde aos Ensifera ou orthoptera do grupo dos saltóns, úsano para facer un buratiño na terra e depositar os seus ovos. Estes ovopositores soen ser bastante grandes e curvados e con forma de sable pero inservibles como instrumento de defensa ou incluso ataque.

Carricanta macho (foto: Olga Vieira Parada)

O macho, como é normal, carece totalmente deste apéndice, adicándose a cantar cun chirrido agudo e moi estridente ás femias que se repite cunha frecuencia de dúas veces por segundo aproximadamente.

Unha das fobias más extendida aos insectos é a de confundir o ovopositor da carricanta cun aguillón. Este descoñecemento fixo durante moitísimo tempo que se mataran, pisaran ou destruiran gran cantidade destes insectos, dando lugar moitas veces a unha fobia (entomofobia) infundada vida dunha ignorancia maiúscula. O que temos que facer, senon somos capaces de atender a súa beleza é deixalos en paz, nin tocalos sequera. A fotografía con cámara ou móvil hoxe en día pode facer que estes insectos non sofran daño algún e que poidamos observalos con total respeto aportándonos coñecemento para poder valoralos tal e coma son, parte dos nosos ecosistemas e da nosa biodiversidade.

En Galicia se lle coñece por varios nomes segundo a comarca onde nos atopemos. Estes nomes foron colleitados grazas a colaboración da xente participativa do grupo Fauna e Flora salvaxe de Galicia en Facebook:

  • Carricanta: Rías Baixas,Terra Chá, Teixeiro e Chantada.
  • Cantariña: Curtis
  • Cantaruxa: Deza, Terras de Montes e Forcarei
  • Chicharra: Rías Baixas, Paradanta e O Suído
  • Galbana: Os Ancares.

REFERENCIAS:

SONCHE MERENDASBRAVAS OU SON MATASAFRÁNS….?

SONCHE MERENDASBRAVAS OU SON MATASAFRÁNS….?

Este trabalinguas é un simil que amosa a normal e contínua confusión de todos os anos por estas datas con dúas prantas anuais moi singulares e fermosas.

E é aquí que mentres preparamos ou realizamos os nosos percorridos medioambientais, sempre nos atopamos, nesta época do ano, a principios do outono, e incluso sen chegar a el, dúas prantas con flor a ras do chan que anuncian a chegada da ausencia de luz solar e polo tanto a chegada do outono.

A miúdo son confundidas polo camiñante ocasional, polo urbanita, non así polas xentes do agro, das nosas montañas e montes, pastores, colleitadores de toda condición, etc. Poucas persoas quedan xa, que por tradición oral ou por estudio riguroso do tema, saiban realmente de que prantas e frores estamos a falar e os usos que a elas se lles daba, ou incluso o qué nos están a comunicar cando nos brindan coa súa aparición.

Estamos a falar do matamerendas e o safrán bravo ou alcroque.

Matamerendas e Safrán bravo respectivamente

A primeria se refire á especie Colchicum montanum (L.), nome que a ciencia lle confire actualmente e que antes da revisión deste endemismo ibérico se lle coñecía co nome científico de Merendera pirenaica (L.) Lange.

A segunda pranta é moi semellante ao sasafrán cultivado ou Crocus sativus L. pero na súa especie salvaxe Crocus serotinus nas súas dúas subespecies Crocus serotinus subsp. clusii  e Crocus serotinus subsp. Salzmannii, ambas coñecidas comúnmente polo que en Galicia chamamos ao que nace como especie silvestre: safrán bravo, referíndose ao seu nacemento no monte sen intromisión da man do home no seu ciclo vital.

Si, si, si…todo isto está moi ben, pero ¿como diferencialos “de visu” cando imos polo monte?, así, a primeira vista.

A primeira vista, a cor poida que nos distraía no fundamental que é a morfoloxía da flor. Unha flor lila unhas veces máis púrpura que outras, nas que aparece cun púrpura máis apagado ou máis ben un rosa pálido. En canto á morfoloxía o matamerendas (Colchicum montanum) ten os pétalos moi pegados á terra, coma se saíran direitamente dela, non aparecendo un taio como o que sí ten o sasafrán bravo (Crocus serotinus).

Poidera parecer ao diferencialos que o safrán bravo si ten follas, unhas folliñas verdes fiadas que quedan pegadas ao chan, e que o quitamerendas ou merendeira non as ten, que só ten flor. Iso é o que aparenta a merendeira, pero non nos deixemos enganar, porque as folliñas do quitamerendas aparecen logo da froración para rematar desaparecendo no verán.

En canto as orixes dos seus nomes, os dous están relacionados ca chegada do outono: menos horas de luz e as chegadas dos primeiros fríos. O matamerendas fai referencia a que cando o “Colchicum montanum” aparece, os pastores, ao ir os días menguando en canto á luz solar, deixan de merendar no monte. E en canto ao safrán bravo, este ten no seu nome específico “serotinus”, epíteto latino que significa “do serán”, do atardecer, facendo referenza a unhas tardes máis curtas e unhas noites que chegan máis cedo..

Coma curiosidade e completar algúns coñecementos sobre estas prantas, dicir que son ignoradas e pisoteadas polo gando, non sendo consumidas nin por ovellas, cabras ou vacas. O caso do “Colchicum montanum” ou quitamerendas é que é tóxico. Toda a pranta ten un alcaloide, a colchicina, que pode ter alonxados aos herbívoros superficiais que as rechazan. A maior concentración de colchicina radica nas follas, que como xa dixemos, aparecen tras a froración e que son evitadas polo gando.

¿Quen di que as frores son só para a primavera ou o verán? A terra aínda ten moito que ensinar antes do seu letargo invernal, incluso antes de que os primeiros fríos ou nevaradas cubran a superficie dos nosos montes e montañas do interior.


REFERENCIAS:

  • Blamey, M.; Grey-Wilson Chr (2008). Flores Silvestres del Mediterraneo. Barcelona:Omega. ISBN 978-84-282-1450-6.
  • «Colchicum montanum». Royal Botanic Gardens, Kew: World Checklist of Selected Plant Families.
  • Persson, K. (2007). Nomenclatural synopsis of the genus Colchicum (Colchicaceae).
  • Guía de las plantas de Galicia. Xosé Ramón García. Ed. Galaxia.